Bokmål en Nynorsk – de strijd voor en over de Noorse taal

Gepubliceerd op 19 september 2020 om 11:28

In Noorwegen hebben (en hadden) veel mensen een duidelijke mening over de schrijfwijze van Noors.  De Noorse taalstrijd gaat dan ook vooral om de schrijftaal.  Hier kan je meer lezen over deze strijd en over de verschillen tussen Bokmål en Nynorsk.

Waarom Noorwegen twee schrijftalen heeft

De Noorse taalstrijd verschilt van de taalstrijd in andere landen. Er zijn weliswaar ook andere landen waar de strijd om de taal heftig is geweest. Zowel België als Finland, maar ook Zwitserland en Canada zijn daar voorbeelden van. In al deze landen bestaat meer dan één officiële taal. Daarbij gaat het om talen, die in de basis sterk van elkaar verschillen.

In Noorwegen is de situatie anders. Het land heeft twee officiële schrijftalen die zo veel op elkaar lijken, dat ze beide als Noors worden beschouwd. Om dit beter te kunnen begrijpen, is het noodzakelijk om een stukje Noorse geschiedenis te leren kennen. Gedurende een periode van ongeveer 400 jaar werd Noorwegen geregeerd door Denemarken. Deens was in die tijd de gangbare schrijftaal in Noorwegen. Maar de Noren bleven over het algemeen wel hun eigene dialecten spreken.

De unie met Denemarken hield tot 1814 stand. In dat jaar, op 17 mei, kreeg Noorwegen een eigen grondwet. Toch is Noorwegen niet helemaal onafhankelijk geworden, want het ging een nieuwe unie aan met Zweden. Het is in die periode Noorwegen wel gelukt om een eigen grondwet en een eigen parlement te behouden. Vervolgens werd de Noorse taal een belangrijk punt van discussie.

Noors, Zweeds en Deens lijken veel op elkaar. De woordenschat is grotendeels dezelfde, ook al heeft Deens een andere uitspraak. In de 19e eeuw ontstond de wens naar een eigen schrijftaal. Er werden verschillende manieren bedacht om dit doel te bereiken.

Het ontstaan van Bokmål en Nynorsk

De eerste hervormingen van de Deens-Noorse schrijftaal kwamen in 1862 tot stand. Toen ging het vooral om het vereenvoudigen van de spelling. Tot op de dag van vandaag zijn dit soort vereenvoudigingen doorgegaan.

En sinds lang zijn schrijfwijzen zoals sjåfør, nivå en sjokolade gangbaar in het Noors.

De belangrijkste voorvechter voor deze veranderingen was Knut Knudsen. Hij wilde nog een stuk verder gaan door een Noorse schrijftaal te creëren op basis van de taal, die de hogere klasse sprak.

Deze sprak op een wijze die in veel opzichten op Deens leek, maar wel met een Noorse uitspraak. De welgestelden gebruikten ook veel typisch Noorse woorden en uitdrukkingen. De Deens-Noorse schrijftaal werd vervolgens geleidelijk hervormd door typisch Noorse elementen in te voeren. Zo is het huidige Bokmål ontstaan.  

Sommigen wilden echter een radicalere manier van aanpak. Ivar Aasen was de voornaamste voorvechter van een nieuwe Noorse schrijftaal op basis van de dialecten. Hij deed onderzoek naar de spreektaal in grote delen van Noorwegen. Om een nieuwe taal te ontwikkelen ging hij uit van wat - volgens hem - algemeen geldend voor de traditionele Noorse volkstaal was. Het was voor hem ook belangrijk om elementen van de middeleeuwse, oud-Noorse taal te gebruiken.

Aasen heeft de nieuwe schrijftaal de naam Landsmål gegeven, met het idee dat het een taal voor het (hele) land zou worden. Later kreeg het de naam Nynorsk (Nieuw-Noors). Bokmål betekent trouwens “boektaal”, ondanks dat er ook  veel boeken in het Nynorsk zijn geschreven. 

Sinds omstreeks 1900 zijn er twee officiële manieren om Noors te schrijven. Inmiddels is er echter ook veel veranderd. Bokmål en Nynorsk zijn namelijk dichter bij elkaar gekomen. Gedurende enkele generaties zijn de mensen aan allerlei hervormingen van de taal gewend geraakt. Deze veranderingen betroffen zowel orthografie als woordenschat en grammatica. Met elke hervorming moesten er natuurlijk ook nieuwe woordenboeken en lesboeken worden uitgegeven. Het achterliggende idee was dat Bokmål en Nynorsk uiteindelijk tot één schrijftaal zouden samensmelten. Dat is echter nooit gebeurd – te veel mensen hadden daar bezwaar tegen.

Het land heeft dus nog steeds twee officiële schrijftalen. Zelfs de naam van het land verschilt, wat ook duidelijk te zien is op deze foto van postzegels:

Één taal, of toch twee?

Maar wat is nu eigenlijk de officiële taal van Noorwegen? Het antwoord is heel simpel: Noors. Bokmål en Nynorsk zijn slechts twee varianten, twee verschillende manieren om Noors te schrijven. Bokmål lijkt veel op het Noors dat de mensen in Oslo en omgeving spreken. Nynorsk  is niet zozeer een gesproken taal, maar meer een schrijftaal. De mensen die in Nynorsk schrijven, spreken over het algemeen hun eigen dialect, ook al lijkt dat dialect in veel opzichten sterk op Nynorsk.

De landelijke Tv-zenders NRK en TV2 zijn trouwens verplicht om beide varianten te gebruiken. Als je naar de nieuwsuitzendingen luistert, dan hoor je af en toe Nynorsk. Toch zal je vaker Bokmål horen. Dat is de variant die voor de meeste Noren gangbaar is. Maar de mensen spreken zoals ze willen. Veel mensen vinden het helemaal niet nodig om Bokmål of Nynorsk te spreken. Ze spreken hun eigen dialect onder vrijwel alle omstandigheden. Ook schoolkinderen kunnen tijdens de les gewoon hun eigen dialect spreken.

Op school leren de kinderen in de eerste jaren óf Bokmål óf Nynorsk. Welke van de twee, hangt af van het gebied waarin ze wonen. Pas vanaf hun 13e-14e jaar leren ze ook de andere variant te schrijven. Officieel hebben Bokmål en Nynorsk dezelfde status. Maar in de praktijk is dat niet zo. Nynorsk is voornamelijk in dun bevolkte gebieden gangbaar, en dan vooral in het westen van het land. In deze gebieden leren de kinderen Nynorsk op school en de gemeenten gebruiken het in hun administratie.

Bokmål blijft de meest gangbare taal in de stedelijke gebieden en wordt vaak beschouwd als de neutrale variant.

Veel Bokmål-gebruikers zeggen zelfs openlijk dat ze niet van Nynorsk houden en doen wat ze kunnen om daarmee zo min mogelijk in aanraking te komen. De gebruikers van Nynorsk stellen zich echter niet op die manier ten opzichte van de andere schrijftaal op. Omdat het Bokmål de dominante schrijftaal is, kom je het namelijk dagelijks in alle delen van het land tegen. Niemand kan er omheen.

Volgens de statistieken wordt Nynorsk door een steeds kleiner gedeelte van de bevolking gebruikt, ook al gebeurt dit langzaam. Veel mensen stappen op Bokmål over als ze naar een ander gedeelte van het land verhuizen. In omgekeerde richting – van Bokmål naar Nynorsk – gebeurt dat minder vaak. Maar betekent dit dat de taal van Ivar Aasen aan het uitsterven is? Zeker niet. Veel literatuur en plaatselijke kranten zijn in het Nynorsk en je vindt het met name ook in de privésfeer. Het is dus een levende taal en dat zal nog lang zo blijven.

De verschillen tussen Bokmål en Nynorsk

Op de foto staat het Eg snakkar nynorsk (ik spreek nynorsk).

Maar zoals je al hebt geleerd, is het vooral toch meer schrijftaal dan gesproken taal. Iemand die Bokmål schrijft en spreekt (dat komt inderdaad vaker voor) zou trouwens dit zeggen: Jeg snakker Bokmål (dus met -er i.p.v. -ar).

De verschillen tussen Bokmål en Nynorsk gaan vooral om details, maar dan wel om heel veel details. Deze verschillen zijn duidelijk zichtbaar, maar dat hoeft geen grote drempel te zijn. Ken je Bokmål, dan zou je in staat moeten zijn om Nynorsk te verstaan, maar ook omgekeerd. Zoals ik al had gezegd, was het lange tijd officieel beleid om van de twee één taal te maken. Deze hervormingen hebben beide schrijftalen beïnvloed.

Daarom bestaat er binnen beide standaarden veel keuzevrijheid. Er zijn verschillende manieren om Nynorsk te schrijven, maar zeker ook verschillende manieren om Bokmål te schrijven. Veel mensen vinden dit inderdaad verwarrend; vaak vinden ze dat de regels niet duidelijk genoeg zijn. Maar in de afgelopen jaren is het officieel beleid geweest om een wat duidelijkere standaard voor beide schrijftalen te creëren. Toch is er nog steeds veel keuzevrijheid binnen beide schrijftalen.

In het volgende gedeelte wil ik het graag overzichtelijk en simpel houden. Het zijn voorbeelden die over het algemeen als gangbaar worden beschouwd. Minder gebruikte en/of onofficiële schrijfwijzen worden niet genoemd.

 

Verschillen in grammatica

Noorse werkwoorden worden alleen in tijd vervoegd.

In het Nederlands heb je het verschil tussen ik ben en jij bent. Dat soort verschil wordt in het Noors dus niet gemaakt.

Maar je moet de vervoegingen wel leren. En er bestaan verschillen tussen Bokmål en Nynorsk.

Bij de zo genoemde sterke werkwoorden hoef je in het Bokmål in de tegenwoordige tijd meestal alleen een r aan het infinitief toe te voegen. In het Nynorsk wordt hetzelfde werkwoord korter gemaakt.

 

Bokmål Nynorsk Nederlands
kommer kjem kom/komt/komen
ligger ligg lig/ligt/liggen
holder held houd/houdt/houden
bryter bryt breek/breekt/breken

Als je Noors leert, moet je ook het geslacht van de zelfstandige naamwoorden kennen.

In het Nynorsk moet je altijd weten of het zelfstandig naamwoord mannelijk, vrouwelijk of onzijdig is.

In het Bokmål is het mogelijk om je aan een systeem met twee geslachten te houden, waarbij dan geen verschil tussen mannelijk en vrouwelijk wordt gemaakt (zo is het ook in het Deens).  Woordenboeken (en lesboeken) geven echter aan, dat Bokmål drie geslachten heeft, net zoals Nynorsk. Maar in Bokmål kan je voor erg veel vrouwelijke woorden gewoon kiezen voor mannelijk. Dit is vooral een kwestie van persoonlijke voorkeur en stijl.

 

Verschillen in woordenschat

Veel woorden zijn anders, ook al zijn deze verschillen in de meeste gevallen redelijk klein. Een goed voorbeeld is dat Nynorsk vaker twee klinkers achter elkaar heeft dan Bokmål (ø is hetzelfde als ö in het Duits, au wordt uitgesproken zoals Nederlands ui).

 

Bokmål Nynorsk Nederlands
øst aust oosten
høst haust herfst
skrev skreiv schreef
mer meir meer

In het Bokmål zijn er veel woorden die aan het begin met hv worden geschreven. In die gevallen word de h niet uitgesproken. In het Nynorsk zie je in die gevallen kv geschreven, waar de k wel wordt uitgesproken. In het Noors heeft de v dezelfde uitspraak als de w in het Nederlands.

 

Bokmål Nynorsk Nederlands
hva kva wat
hvem kven wie
hvit kvit wit
hval kval walvis

Ivar Aasen wilde zo veel mogelijk woorden van buitenlandse oorsprong mijden. Door de dialecten te bestuderen, en door ze met de Oudnoorse taal te vergelijken, kon hij vervanging voor woorden vinden, die naar zijn mening meer Deens dan Noors waren. Daarom bestaat er ook een verschil in de woordenschat tussen Bokmål en Nynorsk:

 

Bokmål Nynorsk Nederlands
hjemme heime thuis
midlertidig mellombels tijdelijk
kjærlighet kjærleik liefde
Norge Noreg Noorwegen

Zoals je kunt zien, gebruiken Bokmål en Nynorsk soms duidelijk verschillende woorden. Maar in de meeste gevallen kan je ook zien (of raden) dat het eigenlijk hetzelfde woord is.

En jij, kan je nu iets over de verschillen tussen Bokmål en Nynorsk zeggen? In ieder geval zou je de naam van Noorwegen in beide schrijftalen kunnen noemen.

Wat de rest betreft zal je hopelijk niet zeggen dat je het niet weet. Maar is dat wel zo, dan zou je dat op deze manier in het Noors kunnen zeggen:

Bokmål Jeg vet ikke
Nynorsk Eg veit ikkje
Trøndersk (dialect in Trøndelag) æ veit itj
Nederlands (letterlijk vertaald) ik weet niet

Wat is handig om te kunnen, Bokmål of Nynorsk?

Zoals je ziet, heet het in het dialect weer iets anders. Bokmål en Nynorsk zijn grotendeels vooral geschreven talen. De mensen spreken zoals ze zelf willen. In veel gevallen betekent dit, dat ze dialect spreken. Mensen die Noors leren hoeven geen dialect te leren spreken, maar ze moeten wel het dialect van het gebied waar ze wonen kunnen verstaan.

 

Maar welke schrijftaal moet je studeren als je Noors wilt leren? Welnu, in de praktijk is Bokmål de meest gangbare variant. Dat is de schrijftaal die de overgrote meerderheid van de Noren gebruiken. Buitenlanders die Noors leren volgen in het algemeen ook les in Bokmål. Wil je toch Nynorsk leren? Dat kan zeker, maar er bestaan wel minder cursussen in Nynorsk en er zijn dus ook minder lesboeken.

 

Wil je meer over dit onderwerp te weten komen? Informatie in het Nederlands vind je hier, en nog meer informatie krijg je door op de links te klikken. Een ander artikel in het Engels geeft trouwens heel uitgebreide informatie over de Noorse taalstrijd.

En op deze site zal er nog meer verschijnen over Noorwegen en de Noorse taal.

PS: Zoals boven al werd geschreven, is Landsmål de oude naam van Nynorsk. Bokmål heette trouwens oorspronkelijk Riksmål. Later werd de naam Riksmål gebruikt voor een conservatieve variant van Bokmål met woorden en schrijfwijze die in de officiële taal niet meer werden toegelaten. Tegenwoordig is het verschil tussen Riksmål en het officiële Bokmål echter erg klein.

En tot slot voor de duidelijkheid: Dit artikel gaat over de situatie op landelijk niveau. Ik heb hier niet over het Sami of talen van andere minderheden geschreven.


 »

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.